Từ lòng dân mà thành
Địa đạo Ngọc Sơn nằm tại khu vực thôn Ngọc Sơn Đông, thuộc xã Bình Phục trước đây, nay là xã Thăng Bình, thành phố Đà Nẵng. Theo các tư liệu lịch sử và lời kể của nhân chứng, địa đạo được bắt đầu đào vào khoảng tháng 10/1947, trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra quyết liệt.
Để bảo toàn lực lượng, tạo nơi trú ẩn, hội họp và phục vụ hoạt động cách mạng lâu dài, du kích cùng Nhân dân địa phương đã bí mật đào địa đạo sâu trong lòng núi Ngọc Sơn.
Không có máy móc hay phương tiện hiện đại, những mét địa đạo được hình thành chủ yếu bằng cuốc, xẻng và sức người. Công việc thường được tiến hành vào ban đêm nhằm giữ bí mật. Đất đào lên phải được vận chuyển đi nơi khác để tránh bị phát hiện.
Sau gần một năm, một hệ thống địa đạo dài khoảng 1km dần hình thành. Địa đạo rộng hơn 1m, cao khoảng 1,2m, gồm ba nhánh nên người dân địa phương khi ấy còn gọi là “hầm ba góc”. Miệng hầm chính được ngụy trang hết sức kín đáo dưới một giếng nước; muốn xuống địa đạo phải đi từ lòng giếng.
Bên trong địa đạo có những khoảng không gian phục vụ trú ẩn, hội họp và hoạt động của cán bộ, chiến sĩ. Đây không chỉ là công trình quân sự đơn thuần mà còn là kết tinh của lòng dân, khi chính Nhân dân là người đào hầm, che giấu, bảo vệ và góp phần duy trì hoạt động cách mạng.
(Một miệng hầm địa đạo Ngọc Sơn)
Chứng tích của một thời chiến đấu
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, khu vực Ngọc Sơn là nơi bộ đội, du kích thường xuyên trú quân, dưỡng quân và tổ chức các hoạt động cách mạng. Địa đạo trở thành nơi tránh bom, tránh các cuộc càn quét, đồng thời bảo vệ cán bộ và lực lượng vũ trang địa phương. Bước sang thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, hệ thống địa đạo tiếp tục được sử dụng và củng cố. Du kích và Nhân dân đào thêm nhiều công sự, hầm trú ẩn, tạo thành một hệ thống phòng thủ gắn với địa hình núi Ngọc Sơn. Trong những năm chiến tranh ác liệt, địa đạo nhiều lần trở thành nơi che chở cho cán bộ, chiến sĩ trước các đợt càn quét của đối phương. Những đường hầm nhỏ hẹp nằm sâu trong lòng đất đã góp phần bảo toàn lực lượng, duy trì phong trào cách mạng và tạo điều kiện để quân, dân địa phương tiếp tục bám đất, bám làng.
Đặc biệt, ngày 20/10/1967, quân Mỹ tổ chức một cuộc càn lớn vào khu vực Ngọc Sơn với xe tăng và máy bay yểm trợ. Trước sự áp đảo về lực lượng, một số cán bộ, chiến sĩ rút xuống địa đạo. Sau đó, vị trí cửa hầm bị phát hiện. Địch sử dụng bom mìn, thép gai và thuốc nổ đánh phá, làm sập một phần địa đạo. Chiến tranh đã để lại nhiều mất mát, nhưng cũng từ chính những thời khắc ác liệt ấy, tinh thần dũng cảm, kiên trung của quân và dân Ngọc Sơn càng được khẳng định.
Địa đạo Ngọc Sơn còn gắn liền với khu vực Núi Chùa Ngọc Sơn - một địa danh cách mạng quan trọng của vùng đông Thăng Bình. Trong hai cuộc kháng chiến, nơi đây từng là địa bàn trú quân, tập luyện, mai phục và chiến đấu của nhiều đơn vị. Tháng 8/1972, tại khu vực Núi Chùa diễn ra trận chiến ác liệt của lực lượng Tiểu đoàn 72, Tỉnh đội Quảng Nam. Nhiều cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh. Những câu chuyện về địa đạo, về Núi Chùa và những người đã chiến đấu trên vùng đất này hòa quyện thành một phần ký ức không thể tách rời trong lịch sử đấu tranh cách mạng của quê hương Thăng Bình.
Với những giá trị lịch sử đặc biệt đó, ngày 4/12/2019, UBND tỉnh Quảng Nam ban hành Quyết định số 3928/QĐ-UBND công nhận Địa đạo Ngọc Sơn là di tích lịch sử cấp tỉnh. Việc xếp hạng di tích là sự ghi nhận đối với giá trị của công trình, đồng thời khẳng định trách nhiệm gìn giữ một chứng tích cách mạng có ý nghĩa sâu sắc đối với các thế hệ hôm nay và mai sau.
Gìn giữ mạch nguồn lịch sử cho mai sau
Sau chiến tranh, nhiều đoạn địa đạo bị đất đá vùi lấp, dấu tích công trình dần nằm sâu dưới lòng đất. Tuy nhiên, ký ức về địa đạo vẫn được những cựu chiến binh, nhân chứng và người dân Ngọc Sơn gìn giữ, truyền lại qua nhiều thế hệ. Từ những lời kể của nhân chứng và tư liệu lịch sử, địa phương từng bước khảo sát, xác định vị trí các cửa hầm, tổ chức khai quật, khoanh vùng và bảo vệ những đoạn địa đạo còn lại.
(Nhà bia tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ tại Núi Chùa Ngọc Sơn)
Cùng với Địa đạo Ngọc Sơn, Nhà bia tưởng niệm các liệt sĩ hy sinh tại Núi Chùa được xây dựng đã góp phần hình thành một không gian giáo dục truyền thống giàu ý nghĩa. Đây là nơi để các thế hệ cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên, học sinh và Nhân dân về nguồn, tưởng nhớ những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của quê hương.
Hiện nay, việc tiếp tục khảo sát, bảo tồn, tôn tạo Địa đạo Ngọc Sơn đang được địa phương quan tâm. Mục tiêu không chỉ là bảo vệ một công trình vật chất mà quan trọng hơn là giữ lại những câu chuyện, những ký ức lịch sử và tinh thần cách mạng gắn với vùng đất này. Nếu được đầu tư, tôn tạo bài bản, kết nối với Nhà bia tưởng niệm Núi Chùa và các điểm di tích lịch sử trên địa bàn, Địa đạo Ngọc Sơn có thể trở thành một “địa chỉ đỏ” có giá trị trong giáo dục truyền thống, đồng thời góp phần giới thiệu sâu hơn về lịch sử, đất và người Thăng Bình.
Ngày nay, vùng đất từng in dấu bom đạn đã khoác lên mình diện mạo mới. Những con đường rộng mở, những xóm làng yên bình, những thế hệ trẻ lớn lên trong hòa bình là minh chứng rõ nhất cho giá trị của những hy sinh năm xưa. Nhưng sâu dưới lòng đất Ngọc Sơn, những đường hầm vẫn âm thầm nhắc nhớ rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng biết bao gian khổ và mất mát. Địa đạo Ngọc Sơn vì vậy không chỉ là một di tích lịch sử. Đó còn là mạch nguồn ký ức của quê hương, là biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí kiên cường và sức mạnh đoàn kết của quân và dân Thăng Bình. Gìn giữ Địa đạo Ngọc Sơn cũng chính là gìn giữ một phần lịch sử của vùng đất này để những câu chuyện về cha ông tiếp tục được kể cho các thế hệ mai sau.