Từ làng Hà Lam bước vào chốn kinh kỳ
Nguyễn Thuật tên thật là Nguyễn Công Nghệ, sau đổi thành Nguyễn Thuật, tự Hiếu Sinh, hiệu Hà Đình. Ông sinh năm 1842 trong một gia đình có truyền thống Nho học tại làng Hà Lam, huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa, tỉnh Quảng Nam xưa - vùng đất thuộc xã Thăng Bình, thành phố Đà Nẵng ngày nay.
Ngay từ nhỏ, Nguyễn Thuật đã nổi tiếng thông minh, ham học. Ông học tại nhà, sau đó theo học ở trường Huấn huyện Thăng Bình và trường Đốc Thanh Chiêm. Năm 1867, khi 25 tuổi, ông đỗ Cử nhân; một năm sau đỗ Phó bảng, chính thức bước vào con đường khoa bảng và quan trường.
Từ một người con của làng quê Hà Lam, bằng tài học và phẩm hạnh của mình, ông dần được triều đình giao nhiều trọng trách. Khởi đầu với chức Biên tu tại Hàn lâm viện, sau đó làm Giáo đạo Dưỡng Thiện đường, trực tiếp dạy học cho các hoàng tử. Từ đây, tên tuổi Nguyễn Thuật ngày càng được ghi nhận trong hàng ngũ sĩ phu, đại thần của triều Nguyễn.
Tài năng lớn, khí tiết sáng
Sự nghiệp quan trường của Nguyễn Thuật trải qua tám đời vua triều Nguyễn: Tự Đức, Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc, Hàm Nghi, Đồng Khánh, Thành Thái và Duy Tân. Ông từng đảm nhiệm chức Thượng thư ở cả sáu bộ: Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công; giữ nhiều vị trí quan trọng như Tổng đốc Thanh Hóa, Cơ mật viện đại thần, Tổng tài Quốc sử quán và nhiều lần được giao chủ trì các kỳ thi lớn của triều đình.
(Chân dung cụ Hà Đình – Nguyễn Thuật)
Điều làm nên vị thế đặc biệt của Hà Đình - Nguyễn Thuật không chỉ ở chỗ ông nắm giữ nhiều chức vụ cao, mà còn ở nhân cách của một nhà nho thanh liêm, cương trực, không a dua theo thời thế. Sử liệu và các bài nghiên cứu đều ghi nhận ông là người có học vấn uyên bác, làm việc cẩn trọng, luôn đề cao đạo lý và lẽ phải.
Trong những hoàn cảnh khó khăn của đất nước và quê hương, Nguyễn Thuật nhiều lần thể hiện tinh thần vì dân. Ông từng đề nghị cứu đói, miễn giảm thuế cho dân khi gặp thiên tai, mất mùa; đồng thời quan tâm đến việc bảo toàn sinh mạng, giảm nhẹ hệ lụy cho những người dân và viên chức nhỏ trong bối cảnh rối ren cuối thế kỷ XIX.
Năm 1901, trước nhiều biến động của thời cuộc, Nguyễn Thuật rời quan trường để trở về quê. Sự lựa chọn ấy cho thấy khí tiết của một trí thức Nho học luôn đặt danh dự, trách nhiệm và lương tri lên trên công danh.
Danh nhân văn hóa, nhà ngoại giao, nhà giáo
Không chỉ nổi bật trong chính trường, Nguyễn Thuật còn để lại dấu ấn sâu đậm trên các lĩnh vực văn hóa, giáo dục và ngoại giao. Ông hai lần được cử đi sứ Trung Hoa. Những chuyến đi ấy không chỉ là hoạt động bang giao, mà còn là dịp giao lưu học thuật, xướng họa thi văn với nhiều danh sĩ đương thời, qua đó thể hiện trí tuệ và bản lĩnh của trí thức Việt Nam trước bạn bè khu vực.
Di sản trước tác của ông khá phong phú với nhiều tập thơ, tập văn và bút ký như Hà Đình ứng chế thi sao, Hà Đình văn tập, Mỗi hoài ngâm thảo, Vãng sứ Thiên Tân nhật ký, Khoái thư trích lục... Qua các tác phẩm ấy, có thể thấy ở Nguyễn Thuật một tâm hồn mẫn cảm, giàu suy tư, vừa gắn với trách nhiệm của bậc sĩ phu, vừa chan chứa tình cảm với quê hương, đất nước.
Nguyễn Thuật còn nổi tiếng về thư pháp và hội họa. Nhiều công trình nghiên cứu đánh giá ông là một gương mặt tiêu biểu của lớp trí thức Nho học cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX - những con người không chỉ học để làm quan mà còn học để tu dưỡng, sáng tạo và để lại các giá trị tinh thần bền lâu cho hậu thế.
Sau khi rời chốn quan trường, ông trở về Hà Lam mở trường dạy học. Đây là điểm rất đẹp trong cuộc đời Hà Đình - Nguyễn Thuật: dù từng đi xa, từng giữ nhiều trọng trách, khi trở về vẫn chọn con đường tiếp tục vun bồi đạo học và truyền lửa hiếu học cho thế hệ sau.
Một đời đi xa nhưng lòng luôn hướng về Hà Lam
Nếu chỉ nhìn vào những chức vụ tại kinh đô hay những chuyến đi sứ, vẫn chưa thể thấy hết con người Nguyễn Thuật. Điều đọng lại sâu sắc hơn cả chính là mối gắn bó bền chặt của ông với quê hương Hà Lam - Thăng Bình.
Cùng với thân sinh là cụ Nguyễn Đạo, Nguyễn Thuật có nhiều đóng góp đối với các thiết chế văn hóa, tín ngưỡng và dân sinh trên quê hương. Dấu ấn nổi bật là Văn thánh Hà Lam - Văn thánh Thăng Bình, nơi hun đúc và lưu giữ truyền thống hiếu học của vùng đất này.
Nguyễn Thuật là người khởi xướng và chỉ đạo dựng các bia đá nhằm ghi danh những người đỗ đạt, khoa bảng của vùng đất Thăng Bình. Những văn bia còn lưu lại không chỉ là tư liệu quý về truyền thống hiếu học mà còn là minh chứng sinh động cho tầm nhìn của ông trong việc giữ gìn, bồi đắp văn mạch quê hương.
Bên cạnh đó, tư liệu nghiên cứu còn nhắc đến dấu ấn của Nguyễn Thuật trong một số công trình dân sinh, văn hóa của Hà Lam xưa như cầu Hà Kiều, Khe Sen, khu Gò Thượng... Qua đó có thể thấy, với ông, yêu quê hương không chỉ là nỗi niềm tinh thần mà còn được cụ thể hóa bằng những việc làm thiết thực, có ích cho cộng đồng.
Giá trị còn lại với Thăng Bình hôm nay
Hà Đình - Nguyễn Thuật qua đời năm 1912, hưởng thọ 69 tuổi. Triều Nguyễn truy tặng ông “Đặc tiến Vinh lộc Đại phu Đông Các Đại học sĩ”, ban tên thụy “Văn Ý”. Hơn một thế kỷ trôi qua, tên tuổi ông vẫn được nhắc nhớ như một niềm tự hào của xứ Quảng nói chung và quê hương Hà Lam - Thăng Bình nói riêng.
Điều quý giá mà Nguyễn Thuật để lại không chỉ là sự nghiệp quan trường hiển hách hay số lượng tác phẩm trước tác, mà còn là tấm gương về tinh thần hiếu học, nhân cách thanh liêm, khí tiết cương trực và ý thức trách nhiệm của người trí thức đối với quê hương, đất nước.
Trong hành trình xây dựng và phát triển quê hương hôm nay, câu chuyện về Hà Đình - Nguyễn Thuật vẫn còn nguyên ý nghĩa. Đó là lời nhắc nhở về truyền thống trọng đạo học, trọng nhân tài; về khát vọng vươn lên bằng tri thức; về lối sống có trách nhiệm, biết cống hiến và biết trở về vun bồi cho nơi mình đã sinh ra.
Người đã đi xa, nhưng “Hà Đình” vẫn còn ở lại trong ký ức văn hóa của quê hương. Trong những tấm bia đá ở Văn thánh, trong mạch nguồn hiếu học của Hà Lam, trong niềm tự hào của nhiều thế hệ người dân Thăng Bình, Hà Đình - Nguyễn Thuật vẫn hiện diện như một tấm gương sáng của đất và người Thăng Bình.