Góc nhìn văn hóa: Có một Phật viện Đồng Dương như thế

Chúng ta đã có những bài học kinh nghiệm về “xã hội hóa” trên nhiều lĩnh vực, trong đó có xã hội hóa quản lý, tu bổ di tích theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 5 (khóa VIII) của Đảng ta. “Xã hội hóa” hiểu theo một cách khái quát nhất đó là “nhà nước và nhân dân cùng làm”, nhưng để thực hiện được quả là không dễ, nhất là đối với lĩnh vực quản lý, bảo tồn di tích – di sản văn hóa. Cụ thể như di tích Phật viện Đồng Dương được công nhận di tích Quốc gia từ ngày 21/8/2000, đến nay đã hơn 14 năm rồi “vẫn không có gì khác ngoài cái danh di tích lịch sử văn hóa Quốc gia” – như những người nhiều lần đến đây đã từng nói.
     Nghe đâu trước đây đã từng có một dự án với số tiền đầu tư hàng chục triệu đôla vào Quảng Nam của một đơn vị tại Thành phố Hồ Chí Minh, trong đó có một phần dành cho Đồng Dương. Nhân dân Đồng Dương và xã Bình Định lúc bấy giờ mừng lắm nhưng chờ hoài mà chẳng thấy, cuối cùng mới vỡ lẽ đó mới chỉ là dự định(!).
     Người nông dân bao đời nay gắn bó máu thịt với đất đai, thấy diện tích đất khoanh vùng trong khu phế tích cỏ mọc um tùm tiếc quá nên tự phát trồng cây lưu niên. Chính quyền địa phương và ngành chủ quản nhiều lần nhắc nhỡ, vận động bà con nhổ bỏ nhưng bà con cứ hẹn vì tiếc của, tiếc công chưa nở đốn đi. Chính quyền cơ sở thương dân và chưa hiểu hết giá trị của phế tích nên cũng lờ đi, chờ khi cây lớn đến tuổi khai thác thì vận động bà con cưa sát gốc trả lại đất cho khu phế tích. Thiết nghĩ, nếu nhà nước đầu tư dù ít dù nhiều vào đây, tối thiểu là để làm hàng rào bảo vệ chẳng hạn, khi đó kêu gọi nhân dân địa phương góp công, góp sức phát quang cây cỏ, dọn vệ sinh môi trương… và quản lý, bảo vệ khu di tích này là điều không mấy khó khăn. Như chúng ta đã biết, trong chiến tranh nhân dân ta đã từng thực hiện “tiêu thổ kháng chiến”, “xe chưa qua nhà không tiếc”, sau ngày giải phóng quê hương dân ta lại sẵn sàng phá cả ngôi nhà đang ở để đào kênh thủy lợi… Tấm lòng của người dân là vậy, nhưng yếu tố tiên quyết để thực hiện xã hội hóa lại là sự quan tâm thật sự bằng hành động của các cấp chính quyền và ngành chủ quản. Sau đó là phải làm tốt công tác tuyên truyền giáo dục thông qua các đoàn thể, các tổ chức xã hội về nhận thức giá trị, về ý thức trách nhiệm và cả về kiến thức bảo tồn di tích đến với cộng đồng dân cư. Đồng thời cần phải có một hành lang pháp lý cụ thể vừa đảm bảo đúng pháp luật lại vừa phù hợp với thực tiễn cụ thể của địa phương.
     Trong khi chờ đợi dự án đầu tư của nhà nước và các tổ chức có liên quan, trước mắt chúng ta phải gấp rút làm hàng rào bảo vệ, phát quang cây cỏ, chống đỡ cổng Tháp Sáng bằng vật liệu kiên cố và làm một con đường bê – tông từ Quốc lộ 14 E vào khu phế tích, thành lập ban quản lý di tích, hợp đồng người bảo vệ. Về lâu dài, nên xây dựng nơi đây một Nhà trưng bày – Giới thiệu – Nghiên cứu khu di tích, có kế hoạch sưu tầm và phục chế các tác phẩm nghệ thuật Đồng Dương nhằm thu hút khách tham quan, phát triển các dịch vụ văn hóa và du lịch, liên kết với tuyến du lịch Mỹ Sơn – Hội An và các điểm du lịch trong tỉnh tạo ra tour tham quan du lịch văn hóa mang tính đặc thù, nếu có một dự án lớn nào đó đầu tư vào Đồng Dương, thì lực đẩy kinh tế sẽ lan tỏa, kéo theo những tác động tích cực về nhân sinh, góp phần làm sống lại không khí tâm linh của một thời huyền diệu – Khi ấy, như một nhà báo đã nói: “Tín ngưỡng ngày càng được coi trọng như nguồn mạch văn hóa thì người dân nơi đây và những ai yêu mến Đồng Dương có quyền mơ về những tiếng kinh cầu vang lên từ đổ nát, lúc đó nhựa tái sinh đâu chỉ dành riêng cho những viên gạch Chăm…”!  Câu chuyện về một Đồng Dương huy hoàng của quá khứ sẽ còn được luận bàn rất nhiều, bởi phế tích có giá trị của phế tích. Mặc dầu hiện nay Đồng Dương chỉ còn là ký hiệu trên bản đồ di tích nhưng chắc chắn sẽ là điểm đến của tất cả những ai quan tâm đến lịch sử văn hóa và yêu mến Đồng Dương.